تفکر نقادانه و اطلاعات غلط (Critical Thinking)
هر درس با یه ویدیوی کوتاه روایتشده شروع میشه، بعد یادت میده قبل از اینکه یه ادعا، منبع، عدد یا عکس رو باور کنی یا بفرستی، چطور چکش کنی.
برای هر کسی که فید رو بالا پایین میکنه، خبر میخونه یا تو گروه خانوادگی پیام فورواردی میگیره. هر کدوم از دوازده درس با یه ویدیوی کوتاه روایتشده شروع میشه و بعد روی مثالهایی شبیه واقعیت کار میکنه. یاد میگیری چی مدرک حساب میشه، راستیآزماها چطور تو کمتر از یه دقیقه یه منبع رو میسنجن، چرا خبرهای غلط درست به نظر میان و سریع پخش میشن، کلکهایی که تو نمودارها، عددها و عکسهای وایرال قایم شدن، و اینکه چطور نظرت رو، یا نظر یکی دیگه رو، بدون دعوا عوض کنی. آخرش یه روال ساده داری که قبل از فرستادن هر چیزی چکش کنی.
آخرش میتونی
- یه ادعای قابلچک رو از یه نظر شخصی جدا کنی و بسنجی مدرک پشتش چقدر محکمه
- مثل راستیآزماها با خوندن افقی، تو کمتر از یه دقیقه بفهمی کی پشت یه منبعه
- کلک تیترهای احساسی، عددها و نمودارهای گمراهکننده و عکسهای بیربط به ماجرا یا ساخت هوش مصنوعی رو تشخیص بدی
- با یه روال کوتاه یه پست رو قبل از فرستادن چک کنی و نظرت رو عوض کنی (یا به یکی دیگه کمک کنی نظرش رو عوض کنه) بدون دعوا
ادعا و منبع
- ادعا و مدرک (Claims and Evidence)
یه ادعای قابلچک رو از یه نظر جدا میکنی و مدرکها رو از قصهی یه دوست تا توافق چندین تحقیق رتبهبندی میکنی.
- کی داره حرف میزنه؟ (Sources)
منبع دستاول رو از بازگویی، خبر رو از نظر و تبلیغ جدا میکنی و میپرسی یه منبع چی میدونه و چی میخواد.
- افقی بخون (Lateral Reading)
بهجای اینکه یه سایت رو زیر و رو کنی ببینی بهش اعتماد داری یا نه، ازش بیرون برو و ببین بقیه دربارهش چی میگن: سریعترین چکی که راستیآزماها استفاده میکنن.
چرا حرف غلط درست به نظر میاد
- چون زیاد شنیدم، پس درسته؟ (Illusory Truth Effect)
تکرار باعث میشه یه ادعا درست به نظر بیاد، حتی وقتی بهتر میدونی. یاد میگیری چرا، و چطور یه افسانه رو بدون تکرارش اصلاح کنی.
- باور کردن با تیم خودت (Motivated Reasoning)
وقتی یه مدرک گروه یا باورهامون رو تهدید میکنه سختگیرتر قضاوتش میکنیم. میبینی هویت چطور استدلال رو کج میکنه و چرا آدما کمتر از اونی که فکر میکنیم پافشاری میکنن.
- تیترهایی که دلت رو چنگ میزنن (Emotional Headlines)
خبرهای غلط سریعتر از درستها پخش میشن و احساس قوی سوختشونه. کلکهای تیتر رو یاد میگیری و مکثی که شکستشون میده.
کلک با استدلال، عدد و عکس
- پنج حرکت اطلاعات غلط (FLICC)
کارشناس قلابی، توقعهای غیرممکن، واقعیتهای گلچینشده، فکر توطئهای و توازن کاذب: اسم حرکت رو که بدونی قدرتش رو از دست میده.
- عددهایی که گولت میزنن (Misleading Statistics)
«ریسکت رو دو برابر میکنه» از ۱ در ۱۰۰۰ به ۲ در ۱۰۰۰، محور نموداری که از ۵۰ شروع میشه و بستنیای که «باعث» غرق شدن میشه: کلکهای آماری به زبون ساده.
- عکس، ویدیو و دیپفیک (Deepfakes)
بیشتر عکسهای جعلی عکسهای واقعیان که جا یا زمانشون غلطه. جستجوی معکوس تصویر رو یاد میگیری، اینکه عکسهای هوش مصنوعی چی لو میدن و چرا منبع از پیکسلها مهمتره.
مثل یه راستیآزما فکر کن
- سؤال خوب پرسیدن (Asking Good Questions)
یه دسته سؤال کوتاه که هر ادعایی رو باز میکنن و اینکه چطور تو یه گروه بپرسیشون بدون اینکه دعوا راه بیفته.
- نظرت رو عوض کن (Changing Your Mind)
باورهات رو با یه درجهی اطمینان نگه دار، وقتی مدرک رسید به اندازهی درست تکونشون بده و بدون آبروریزی جلوی بقیه خودت رو اصلاح کن.
- قبل از فرستادن چک کن (Fact-Check Routine)
همهی دوره رو میکنی یه چک سیثانیهای و یه چک پنجدقیقهای و هر دو رو روی سهتا پست وایرال تمرین میکنی.
فقط نخونش، نگهش دار
پثوایز هر ایده رو درست قبل از اینکه فراموشش کنی با یه سؤال کوتاه برمیگردونه. رایگان روی اندروید و وب، به فارسی و انگلیسی.