عکس، ویدیو و دیپ‌فیک (Deepfakes)
بیشتر عکس‌های جعلی عکس‌های واقعی‌ان که جا یا زمانشون غلطه. جستجوی معکوس تصویر رو یاد می‌گیری، اینکه عکس‌های هوش مصنوعی چی لو می‌دن و چرا منبع از پیکسل‌ها مهم‌تره.
رایج‌ترین جعل
عکس واقعی با توضیح غلط
رایج‌ترین اطلاعات غلط تصویری یه جعل زیرکانه نیست. یه عکس یا ویدیوی واقعیه که با جا، تاریخ یا ماجرای غلط پخش شده: یه عکس قدیمی از سیل که به اسم طوفان امروز پست می‌شه، یه جمعیت از یه کشور دیگه یا یه سال دیگه. راستی‌آزماها به اینا می‌گن رسانه‌ی خارج از بافت یا با توضیح غلط، و گاهی «جعل ارزون (Cheapfake)»، چون ساختنشون هیچ هزینه‌ای نداره.
عکس یه خیابون زیر آب، با این توضیح: «همین الان شهر ما، و خبرگزاری‌ها ساکت‌ان». سیله واقعی بود. تو یه کشور دیگه، چند سال قبل.
خودت رو امتحان کن
رایج‌ترین نوع عکس گمراه‌کننده تو اینترنت کدومه؟
- عکسی که یه ابزار هوش مصنوعی از صفر ساخته
- یه عکس واقعی که با جا، تاریخ یا ماجرای غلط پخش شده
- عکسی که تو یه نرم‌افزار حرفه‌ای پیکسل به پیکسل ادیت شده
- یه صحنه از یه فیلم که جای خبر جا زده شده
جواب رو ببین
یه عکس واقعی که با جا، تاریخ یا ماجرای غلط پخش شده
درسته. عوض کردن برچسب یه عکس واقعی سریع و ارزونه و بحث کردن باهاش سخته، چون خود عکس اصله. فقط ماجرای دورش غلطه.
جستجوی معکوس تصویر (Reverse Image Search) در چهار قدم
- عکس رو ذخیره کن یا ازش اسکرین‌شات بگیر
برای ویدیو، روی یه فریم واضح و خاص نگهش دار و از همون اسکرین‌شات بگیر.
- با خود عکس جستجو کن، نه با کلمه
از Google Lens، Bing Visual Search یا TinEye استفاده کن. عکس رو آپلود کن یا لینکش رو بچسبون. رو گوشی، Google Lens معمولاً تو دوربین یا گالری هست.
- دنبال قدیمی‌ترین نسخه بگرد
نتیجه‌ها رو بالا پایین کن، یا تو TinEye بر اساس قدیمی‌ترین مرتب کن. اگه عکس قبل از اتفاقی که ادعا می‌کنه نشونش می‌ده تو اینترنت بوده، توضیحش غلطه.
- توضیح اصلی رو بخون
قدیمی‌ترین نسخه، ترجیحاً از یه خبرگزاری یا عکاس، معمولاً جای واقعی، تاریخ واقعی و ماجرای واقعی رو می‌گه.
خودت رو امتحان کن
خاله‌ت یه عکس هیجان‌انگیز فوروارد می‌کنه با این توضیح: «سیل تو شمال، همین امروز». حدس می‌زنی قدیمیه. بهترین قدم اول چیه؟
- زوم کنی و دنبال ردّ ادیت دور آب بگردی
- تاریخ و مشخصات دوربینِ پنهون تو عکس رو چک کنی
- جستجوی معکوس تصویر کنی و دنبال نسخه‌های قدیمی‌تر بگردی
- تو گروه بپرسی کس دیگه‌ای هم فکر می‌کنه فیکه یا نه
جواب رو ببین
جستجوی معکوس تصویر کنی و دنبال نسخه‌های قدیمی‌تر بگردی
آره. اگه از قبلِ امروز نسخه‌ای از عکس وجود داشته باشه، توضیحش غلطه، هر چقدر هم سیله واقعی به نظر بیاد. حدود سی ثانیه وقت می‌بره.
سرنخ‌های داخل عکس
- هوا و فصل: برف، درخت بی‌برگ یا لباس تابستونی که با تاریخ ادعاشده جور نیست.
- تابلوها و ویترین مغازه‌ها: زبون، خط، شماره تلفن‌هایی با قالب یه کشور دیگه.
- ماشین‌ها و پلاک‌ها: از کدوم طرف خیابون می‌رن، شکل پلاک.
- نشونه‌های معروف: یه کوه، یه برج یا یه ساحل که بتونی با نقشه یا عکس‌های دیگه مقایسه‌ش کنی.
- فراداده (Metadata): بیشتر اپ‌های اجتماعی تاریخ و مشخصات دوربین رو پاک می‌کنن، پس روش حساب نکن.
ادیت‌شده، نه ساختگی
ادیت‌های کوچیکی که ماجرا رو عوض می‌کنن
بین «واقعی» و «جعلی» یه وسط بزرگ هست. یه عکس رو می‌شه کراپ کرد تا بافتش حذف بشه (خیابون خالی کنار اون «جمعیت عظیم»). یه ویدیو رو می‌شه آهسته کرد، که می‌تونه یه سخنران رو مست یا گیج نشون بده. صدا رو می‌شه تیکه‌تیکه و سرهم کرد تا ترتیب جمله‌ها عوض بشه. و اسکرین‌شات یه خبر یا یه پیام، یکی از راحت‌ترین چیزها برای ادیت کردنه.
یه کلیپ از یه سخنران که کلمه‌ها رو کش‌دار می‌گه وایرال می‌شه. نسخه‌ی اصلی، با سرعت عادی، نشون می‌ده خیلی واضح حرف می‌زنه. چیزی اضافه نشده؛ فقط کلیپ با ۷۵٪ سرعت پخش شده.
خودت رو امتحان کن
مشکل هر عکس یا کلیپ چیه؟
- عکس یه زلزله‌ی سال ۲۰۱۵ که به اسم زلزله‌ی دیشب پخش شده
- یه سخنرانی که آهسته شده تا سخنران گیج به نظر بیاد
- جمعیت یه استادیوم فوتبال تو یه کشور دیگه که به اسم یه تجمع محلی جا زده شده
- اسکرین‌شات یه سایت خبری که تیترش از نو تایپ شده
- عکسی که کراپ شده تا میدون نیمه‌خالی شلوغ به نظر بیاد
- یه خیابون برفی از دی‌ماه که تیرماه به اسم «امروز» پخش شده
جواب رو ببین
واقعی، ولی جا یا زمانش غلطه: عکس یه زلزله‌ی سال ۲۰۱۵ که به اسم زلزله‌ی دیشب پخش شده, جمعیت یه استادیوم فوتبال تو یه کشور دیگه که به اسم یه تجمع محلی جا زده شده, یه خیابون برفی از دی‌ماه که تیرماه به اسم «امروز» پخش شده
بعد از گرفته شدن دستکاری شده: یه سخنرانی که آهسته شده تا سخنران گیج به نظر بیاد, اسکرین‌شات یه سایت خبری که تیترش از نو تایپ شده, عکسی که کراپ شده تا میدون نیمه‌خالی شلوغ به نظر بیاد
ساخت هوش مصنوعی
عکس‌های هوش مصنوعی چی لو می‌دن، فعلاً
عکس‌های ساخت هوش مصنوعی گاهی ایرادهای لودهنده دارن: نوشته‌ی درهم روی تابلوها، دست یا گوش عجیب، گوشواره‌هایی که با هم جور نیستن، انعکاس یا سایه‌ی غیرممکن، پوستی که زیادی صافه. ارزش یه نگاه رو دارن. ولی این ابزارها سریع بهتر می‌شن و هر نسخه‌ی جدید بعضی از این ایرادها رو درست می‌کنه، پس نبودن ایراد ثابت نمی‌کنه عکس واقعیه. محک بهتر منشأ (Provenance) ـه: عکس اولین بار کجا منتشر شده و کی پستش کرده.
یه «عکس» از یه بنای معروف زیر برف، دست‌ها بی‌نقص و نوشته‌ها تمیز. جستجوی معکوس نشون می‌ده اولین بار تو یه صفحه‌ی هنر هوش مصنوعی منتشر شده، با پرامپتش تو توضیح پست.
خودت رو امتحان کن
بابک روی یه عکس وایرال زوم می‌کنه و دست‌های عادی، نوشته‌ی خوانا و سایه‌های منطقی می‌بینه. این ثابت می‌کنه ساخت هوش مصنوعی نیست.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. ایراد وقتی پیداش کنی یه سرنخه، ولی ابزارهای جدیدتر اغلب هیچ ایرادی به جا نمی‌ذارن. نبودن ایراد هیچی رو ثابت نمی‌کنه. اینکه عکس اولین بار کجا منتشر شده و کی پستش کرده، محک قوی‌تریه.
دیپ‌فیک
حرفی که تو دهن یه آدم واقعی گذاشته می‌شه
دیپ‌فیک (Deepfake) ویدیو یا صدای ساخت هوش مصنوعیه که یه آدم واقعی رو در حال گفتن یا انجام دادن کاری نشون می‌ده که هیچ‌وقت نکرده. شبیه‌سازی صدا (Voice clone) رو می‌شه از چند تا ضبط کوتاه ساخت، پس یه ویس که دقیقاً شبیه صدای یکیه، دیگه مدرک نیست. چک کن خبرگزاری‌های معتبر یا کانال‌های رسمی خود اون آدم منتشرش کردن یا نه. بعضی دوربین‌ها و پلتفرم‌ها الان اعتبارنامه‌ی محتوا (Content Credentials) با استاندارد C2PA اضافه می‌کنن که ثبت می‌کنه عکس چطور ساخته شده؛ وقتی باشه به درد می‌خوره، ولی بیشتر عکس‌ها هنوز ندارنش.
یه ویس «از طرف» یه دکتر معروف یه محصول رو پیشنهاد می‌کنه. صفحه‌ی رسمی خودش و همه‌ی خبرگزاری‌های بزرگ هیچی درباره‌ش نگفتن. همین سکوت سرنخه.
سود دروغگو (Liar's dividend)
اصطلاحی از دو حقوق‌دان به اسم رابرت چزنی و دنیل سیترون: وقتی مردم بدونن دیپ‌فیک وجود داره، راحت‌تر می‌شه مدرک واقعی رو با گفتن «فیکه» رد کرد. پس «شاید کار هوش مصنوعی باشه» به هیچ طرف حکم نیست. دلیلیه برای اینکه منبع رو چک کنی.
یه ضبط واقعی از یه نفر که یه حرف خجالت‌آور زده پیدا می‌شه. جواب می‌ده: «معلومه که دیپ‌فیکه.» این ادعا هم به اندازه‌ی خود ضبط چک کردن لازم داره.
خودت رو امتحان کن
یه آدم سرشناس تو یه ضبط واقعی گیر میفته و فقط می‌گه «دیپ‌فیکه». به این ایده که جعل‌ها انکار مدرک واقعی رو راحت می‌کنن، چی می‌گن؟
- سود دروغگو
- توازن کاذب
- جعل ارزون
- گلچین کردن
جواب رو ببین
سود دروغگو
آره. وجود دیپ‌فیک به کسایی که می‌خوان مدرک واقعی رو پس بزنن «سود» می‌رسونه. جوابش همون همیشگیه: منبع رو چک کن، نه ادعای جعلی بودن رو.
دو راه برای چک کردن یه عکس خیره‌کننده
شکار پیکسل
ده دقیقه زوم کردن، دنبال یه انگشت عجیب یا یه تاری گشتن. بعضی جعل‌ها رو پیدا می‌کنه، همه‌ی عکس‌های واقعی با توضیح غلط رو از دست می‌ده، و هر چی ابزارهای هوش مصنوعی بهتر بشن کم‌فایده‌تر می‌شه.
چک کردن منشأ
سی ثانیه جستجوی معکوس و یه نگاه به اینکه اولین بار کی پستش کرده. عکس‌های قدیمی، جاهای غلط و خیلی از عکس‌های هوش مصنوعی رو می‌گیره، و هر چقدر هم جعل‌ها بهتر بشن همچنان جواب می‌ده.
خودت رو امتحان کن
مینا یه عکس خیره‌کننده از رعد و برق روی یه شهر می‌بینه که به‌عنوان خبر دیشب پخش شده. قشنگه و می‌خواد بفرستدش. بهترین کار چیه؟
- بفرسته؛ زیادی قشنگه که ضرری داشته باشه
- با «مطمئن نیستم واقعیه» بفرسته که بقیه خودشون تصمیم بگیرن
- اول یه جستجوی معکوس سریع کنه، و فقط اگه توضیحش درست بود یا با توضیح درست بفرسته
- هیچ‌وقت عکس آب‌وهوا نفرسته
جواب رو ببین
اول یه جستجوی معکوس سریع کنه، و فقط اگه توضیحش درست بود یا با توضیح درست بفرسته
درسته. یه عکس قشنگ که به‌عنوان خبر پخش می‌شه، باز هم یه ادعای خبریه. سی ثانیه بهش می‌گه مال دیشبه، مال چند سال پیشه یا ساخت هوش مصنوعی، و بعد می‌تونه صادقانه بفرسته.
مرور درس
- بیشتر عکس‌های گمراه‌کننده عکس‌های واقعی‌ان با جا، تاریخ یا ماجرای غلط.
- جستجوی معکوس تصویر (Google Lens، Bing Visual Search، TinEye) نسخه‌های قدیمی‌تر رو پیدا می‌کنه؛ قدیمی‌ترینش معمولاً ماجرای واقعی رو می‌گه.
- کراپ، ویدیوی آهسته‌شده، صدای سرهم‌شده و اسکرین‌شات ادیت‌شده می‌تونن بدون ساختن چیزی، ماجرا رو عوض کنن.
- عکس‌های هوش مصنوعی ممکنه ایراد داشته باشن، ولی نبودن ایراد هیچی رو ثابت نمی‌کنه. منشأ از پیکسل مهم‌تره.
- برای دیپ‌فیک و شبیه‌سازی صدا، خبرگزاری‌های معتبر و کانال‌های رسمی خود اون آدم رو چک کن.
- سود دروغگو: با «دیپ‌فیکه» می‌شه مدرک واقعی رو انکار کرد، پس در هر صورت منبع رو چک کن.