گوارش: از بشقاب تا سلول (Digestion)
مسیری که غذا تو دستگاه گوارش می‌ره، هر ایستگاه باهاش چی‌کار می‌کنه، و بخش‌های به‌دردبخورش آخر کجا وارد خون می‌شن.
اون‌قدر کوچیک که رد بشه
گوارش یعنی شکستن غذا تا جایی که از دیواره رد بشه
غذا از مولکول‌های بزرگی ساخته شده که نمی‌تونن از دیواره‌ی روده رد بشن. گوارش هر نوعش رو به آجرهای کوچیکش می‌شکنه: کربوهیدرات‌ها رو به قندهای ساده مثل گلوکز، پروتئین‌ها رو به آمینواسیدها، و چربی‌ها رو به اسیدهای چرب و گلیسرول. این کار هم‌زمان از دو راه انجام می‌شه. گوارش مکانیکی (mechanical) فیزیکیه: جویدن و هم زدن، غذا رو به تیکه‌های کوچیک‌تر می‌شکنه. گوارش شیمیایی (chemical) از آنزیم‌ها (enzymes) استفاده می‌کنه؛ پروتئین‌هایی که شکستنِ خودِ مولکول‌ها رو سریع می‌کنن.
یه لقمه نون بیشترش نشاسته‌ست، یه زنجیره‌ی بلند از واحدهای گلوکز. جویدن نون رو خرده‌خرده می‌کنه؛ بعد آنزیم‌ها زنجیره‌ی نشاسته رو به قندهایی می‌بُرن که اون‌قدر کوچیکن که جذب بشن.
خودت رو امتحان کن
چرا بدنت باید یه وعده غذا رو اول بشکنه تا بتونه ازش استفاده کنه؟
- چون مولکول‌های بزرگ غذا نمی‌تونن از دیواره‌ی روده وارد خون بشن؛ مولکول‌های کوچیک مثل گلوکز و آمینواسید می‌تونن
- چون معده فقط می‌تونه تیکه‌های کوچیک رو نگه داره
- چون غذا تا وقتی شکسته نشه هیچ انرژی‌ای نداره
- چون آنزیم‌ها فقط وقتی غذا هست ساخته می‌شن
جواب رو ببین
چون مولکول‌های بزرگ غذا نمی‌تونن از دیواره‌ی روده وارد خون بشن؛ مولکول‌های کوچیک مثل گلوکز و آمینواسید می‌تونن
درسته. دیواره‌ی روده فقط مولکول‌های کوچیک رو راه می‌ده. شکستن نشاسته به قند، پروتئین به آمینواسید و چربی به اسید چرب همون چیزیه که باعث می‌شه بخش‌های مفید به خونت برسن.
قدم‌به‌قدم ببین
یه وعده غذا دم دهان، جویده و تیکه‌تیکه کل دستگاه گوارش اینجا یه لوله‌ی کم‌رنگه: دهان بالا، مری (oesophagus) صاف، معده، روده‌ی باریکِ پیچ‌درپیچ و روده‌ی بزرگ که مثل یه طاق چهارگوشه؛ اون دو تا شکل کناری هم کبد و لوزالمعده (pancreas) هستن. دم دهان، دندون‌ها غذا (نارنجی) رو به تیکه‌های کوچیک شکستن، و بزاق همین حالا شروع کرده به شکستن نشاسته.
از مری پایین، تو یه معده‌ی اسیدی اون خط‌های خمیده کنار مری موج‌های ماهیچه‌ای‌ان که غذا رو فشار می‌دن پایین؛ به این حرکت می‌گن پریستالتیسم (peristalsis). معده روشن می‌شه و غذا رو تو یه اسید قوی هم می‌زنه (همون پیچ‌وتاب)، که با pH 2 نشون داده شده، و آنزیم‌هاش شروع می‌کنن به شکستن پروتئین. یه وعده غذا معمولاً چند ساعت اینجا می‌مونه.
روده‌ی باریک: شیره‌ها تو، مواد مغذی بیرون غذا که حالا یه خمیر شده، وارد روده‌ی باریکِ پیچ‌درپیچ می‌شه. کبد و لوزالمعده روشن می‌شن و شیره‌هاشون می‌چکه تو: صفرای (bile) کبد چربی رو به قطره‌های ریز می‌شکنه، و لوزالمعده آنزیم برای کربوهیدرات و پروتئین و چربی اضافه می‌کنه. اون قاب دیواره‌ی روده رو بزرگ نشون می‌ده: اون برآمدگی‌های انگشتی پرزها (villi) هستن، و نقطه‌های سفید کوچیک مواد مغذی‌ای‌ان که دارن وارد رگ‌های خونیِ (نارنجی) داخل هر پرز می‌شن.
روده‌ی بزرگ آب رو پس می‌گیره چیزی که باقی مونده از روده‌ی بزرگ رد شده و به تهش رسیده. نقطه‌های آبی با برچسب H2O آبی‌ان که سر راه به بدن برگردونده می‌شه؛ کار اصلی روده‌ی بزرگ همینه. نوار 24-72 h کل سفره، از بشقاب تا بیرون: تقریباً یک تا سه روز (۲۴ تا ۷۲ ساعت)، که بین آدم‌ها و غذاهای مختلف خیلی فرق می‌کنه.
خودت رو امتحان کن
طبق قاب‌ها: مواد مغذی دقیقاً کجا وارد خون شدن؟
- تو دهان، موقع جویدن
- تو معده، تو اسید
- از راه پرزهای روده‌ی باریک
- تو روده‌ی بزرگ، همراه آب
جواب رو ببین
از راه پرزهای روده‌ی باریک
درسته. معده کار رو شروع می‌کنه، ولی تقریباً همه‌ی جذب تو روده‌ی باریک و از راه پرزها انجام می‌شه. روده‌ی بزرگ بیشتر آب و نمک رو پس می‌گیره.
هر ایستگاه چی‌کار می‌کنه
- دهان: دندون‌ها می‌جَوَن، و یه آنزیم تو بزاق (آمیلاز) شکستن نشاسته به قند رو شروع می‌کنه.
- مری (oesophagus): موج‌های ماهیچه‌ای (پریستالتیسم) هر لقمه رو هُل می‌دن پایین. حتی اگه وارونه هم قورت بدی کار می‌کنه، چون به جاذبه وابسته نیست.
- معده: غذا رو تو یه اسید قوی (pH تقریباً ۱٫۵ تا ۳٫۵) هم می‌زنه، با یه آنزیم (پپسین) که پروتئین رو شروع می‌کنه. یه لایه‌ی مخاط معده رو از اسید خودش محافظت می‌کنه.
- روده‌ی باریک: چند متر طولشه (تقریباً ۳ تا ۷ متر، بسته به اینکه چطور اندازه بگیری). بیشترِ گوارش و تقریباً همه‌ی جذب اینجا انجام می‌شه.
- روده‌ی بزرگ: آب و نمک رو پس می‌گیره. چیزی که می‌مونه به‌شکل مدفوع از بدن بیرون می‌ره.
پرزها (Villi)
میلیون‌ها برآمدگیِ ریز و انگشت‌مانند که دیواره‌ی روده‌ی باریک رو پوشوندن. تو هر کدومشون یه شبکه‌ی مویرگ هست، پس قند و آمینواسید و چربیِ گوارش‌شده فقط باید از یه دیواره‌ی خیلی نازک رد بشن. همه‌شون با هم به روده‌ی باریک یه سطح خیلی بزرگ برای جذب می‌دن، خیلی بیشتر از یه لوله‌ی صاف با همون طول.
حوله بهتر از یه ورق پلاستیکیِ هم‌اندازه خشکت می‌کنه، چون حلقه‌هاش سطحش رو خیلی بیشتر می‌کنن. پرزها همین ترفند رو برای جذب غذا به کار می‌برن.
صفرا مثل مایع ظرف‌شویی برای چربیه
چربی با شیره‌های آبکیِ روده قاطی نمی‌شه؛ مثل چربیِ ته ماهیتابه، جمع می‌شه و گلوله می‌شه. صفرا (bile)، که کبد می‌سازه و کیسه‌ی صفرا نگهش می‌داره، مثل مایع ظرف‌شویی عمل می‌کنه: گلوله‌ها رو به کلی قطره‌ی ریز می‌شکنه. این‌طوری آنزیم‌های چربی‌شکنِ لوزالمعده سطح خیلی بیشتری برای کار دارن. نکته‌ی مهمش: صفرا آنزیم نیست. هیچ مولکولی رو نمی‌بُره؛ فقط چربی رو پخش می‌کنه تا آنزیم‌ها بتونن کارشون رو بکنن.
خودت رو امتحان کن
صفرا دقیقاً با چربیِ یه وعده غذا چی‌کار می‌کنه؟
- پیوندهای شیمیایی چربی رو مثل یه آنزیم می‌شکنه
- چربی رو به قطره‌های ریز می‌شکنه تا آنزیم‌ها به بخش بیشتری ازش برسن
- چربی رو مستقیم می‌بره تو خون
- چربی رو خنثی می‌کنه تا جذب نشه
جواب رو ببین
چربی رو به قطره‌های ریز می‌شکنه تا آنزیم‌ها به بخش بیشتری ازش برسن
درسته. صفرا چربی رو امولسیون (emulsify) می‌کنه: گلوله‌های بزرگ رو به قطره‌های ریز تبدیل می‌کنه. شکستن شیمیایی رو آنزیم‌های لوزالمعده انجام می‌دن، که حالا سطح خیلی بیشتری برای کار دارن.
بعد از دیواره‌ی روده
اول کبد بررسیش می‌کنه، بقیه‌ش مال باکتری‌هاست
قند و آمینواسیدی که تو روده‌ی باریک جذب می‌شن، مستقیم تو کل بدن نمی‌چرخن. خونشون اول می‌ره پیش کبد، که یه بخشی از قند رو ذخیره می‌کنه، بقیه رو پردازش می‌کنه و کلی از مواد مضر رو تجزیه می‌کنه. پایین‌تر، روده‌ی بزرگ خونه‌ی هزاران میلیارد باکتری روده‌ست. این‌ها بخشی از فیبری که خودت نمی‌تونی هضم کنی رو تجزیه می‌کنن و چند تا ویتامین هم می‌سازن، مثل ویتامین K. بیشتر این میکروب‌ها بی‌خطر یا مفیدن.
بعد از یه وعده‌ی پر از نون یا برنج، کبد یه بخشی از گلوکزِ اضافه رو به‌شکل گلیکوژن ذخیره می‌کنه. بین وعده‌ها دوباره آزادش می‌کنه؛ کاری که تو درس ۱۱ می‌بینی.
خودت رو امتحان کن
اسید قوی معده‌ت کمک می‌کنه خیلی از میکروب‌هایی که با غذا می‌آن کشته بشن.
جواب رو ببین
درست
درسته. اسید معده علاوه بر اینکه پروتئین رو شروع می‌کنه، خیلی از میکروب‌ها رو قبل از رسیدن به روده می‌کشه. این یکی از سدهای بدنه، که تو درس ۹ دوباره می‌بینیش.
خودت رو امتحان کن
هر بخش دستگاه گوارش رو به کاری که بیشتر اون‌جا انجام می‌شه وصل کن
جواب رو ببین
- دهان → شکستن نشاسته شروع می‌شه
- معده → شکستن پروتئین تو اسید شروع می‌شه
- روده‌ی باریک → بیشتر مواد مغذی جذب می‌شن
- روده‌ی بزرگ → آب پس گرفته می‌شه
مرور درس
- گوارش مولکول‌های بزرگ غذا رو به مولکول‌های کوچیک می‌شکنه: کربوهیدرات به قند، پروتئین به آمینواسید، چربی به اسید چرب و گلیسرول.
- هم مکانیکیه (جویدن، هم زدن) هم شیمیایی (آنزیم‌ها).
- معده غذا رو تو اسید قوی هم می‌زنه و پروتئین رو شروع می‌کنه؛ اسیدش خیلی از میکروب‌ها رو هم می‌کشه.
- بیشترِ گوارش و تقریباً همه‌ی جذب تو روده‌ی باریک و از راه میلیون‌ها پرز انجام می‌شه. صفرای کبد چربی رو قطره‌قطره می‌کنه؛ لوزالمعده آنزیم‌ها رو می‌رسونه.
- روده‌ی بزرگ آب رو پس می‌گیره. کل این سفر تقریباً یک تا سه روز طول می‌کشه.