آب و خشکسالی
گرم شدن چطور از راه هوای تشنه‌تر، برف کمتر و آب زیرزمینیِ بیش‌ازحد برداشت‌شده آب رو عوض می‌کنه، و چطور سهم اقلیم تو یه بحران آب رو از بخشی که دست خود آدم‌هاست جدا کنی.
هوای تشنه
هوای گرم‌تر آب بیشتری می‌کشه
تو درس قبل باهاش آشنا شدی: هر ۱ درجه گرما به هوا اجازه می‌ده حدود ۷٪ بیشتر بخار آب نگه داره. این دو طرف داره. هوای گرم آب بیشتری می‌کشه بیرون: از خاک، گیاه، رودخونه و سد. و وقتی این رطوبت بالاخره می‌باره، ممکنه به شکل رگبارهای شدیدتر بباره. پس گرما می‌تونه هم زمین خشک‌تر بیاره هم بارش شدیدتر، گاهی تو همون منطقه.
سدی که زیر آفتاب یه تابستون داغ‌تره، حتی اگه زمستون قبل همون‌قدر بالادستش بارون اومده باشه، آب بیشتری به تبخیر می‌ده.
دو جور خشکی
بارون کمتر
خشکسالی کلاسیک: عرضه کم می‌شه. بارون و برف کمتر از همیشه به زمین می‌رسه.
خشکسالی گرم
تقاضا بالا می‌ره: حتی با بارون عادی، هوای گرم‌تر بیشتر تبخیر می‌کنه و خاک و محصول زودتر خشک می‌شن. گرما این نوع رو رایج‌تر می‌کنه و می‌تونه روی نوع اول هم سوار بشه.
خودت رو امتحان کن
رضا گندم‌کاره. بارون‌سنجش نشون می‌ده بارش سالانه تقریباً همونیه که پدرش چند دهه پیش ثبت کرده، ولی خاکش هر بهار زودتر از قبل خشک می‌شه. محتمل‌ترین دلیل چیه؟
- حتماً بارون‌سنجش خرابه، چون خاک خشک همیشه یعنی اینکه بارون کمتری اومده
- هوای گرم‌تر بیشتر تبخیر می‌کنه و همون بارون خاک خشک‌تری جا می‌ذاره
- خاک پیر شده و دیگه نمی‌تونه آب نگه داره
- بارون‌های شدیدتر همه‌ی آب رو مستقیم می‌برن تو دریا
جواب رو ببین
هوای گرم‌تر بیشتر تبخیر می‌کنه و همون بارون خاک خشک‌تری جا می‌ذاره
آره. با گرم‌تر شدن هوا تبخیر از خاک و گیاه بیشتر می‌شه، پس همون مقدار بارون آب کمتری تو زمین باقی می‌ذاره.
برج‌های آبی کوهستان
برف سدیه که هیچ‌کس نساخته
تو خیلی از منطقه‌های خشک، از جمله البرز و زاگرس، ذخیره‌ی برف زمستون آب رو روی کوه نگه می‌داره و آروم‌آروم تو بهار و اول تابستون پسش می‌ده؛ درست وقتی که مزرعه‌ها و شهرها لازمش دارن. گرما یعنی بارون بیشتر و برف کمتر، و برفی که زودتر آب می‌شه. رودها زودتر به اوج می‌رسن و آخر تابستون کم‌آب‌ترن.
بارش کل همونه، ولی نصفش دی‌ماه به شکل بارون می‌باره: بخش زیادیش همون زمستون روان می‌شه و می‌ره، و تیرماه که گرما میاد آب کمتری مونده.
یه سال آبی کوهستان، قبلاً و حالا
- زمستون
قبلاً: بیشتر بارش برف بود و سر جاش می‌موند. حالا: سهم بیشتریش بارون می‌شه و همون موقع روان می‌شه.
- بهار
قبلاً: یه ذوب آروم ماه‌ها رودها رو پر نگه می‌داشت. حالا: ذوب زودتر شروع می‌شه و زودتر تموم می‌شه.
- تابستون
قبلاً: رودها هنوز تو ماه‌های گرم آب برف داشتن. حالا: جریان زودتر کم می‌شه، درست وقتی آبیاری و شهرها بیشترین نیاز رو دارن.
خودت رو امتحان کن
شهر مریم یه زمستون با بارش کل عادی داشته، ولی بیشترش به جای برف بارون بوده. برای آب تابستون، این به خوبیِ یه زمستون پربرفه.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. برف آب رو روی کوه نگه می‌داره و آروم‌آروم تو ماه‌های گرم پس می‌ده. بارون همون زمستون روان می‌شه، اغلب سریع‌تر از اینکه سدها بتونن نگهش دارن، پس برای تابستون کمتر می‌مونه.
زیر زمین
آب زیرزمینی: پس‌انداز، نه حقوق ماهانه
آبخوان‌ها لایه‌هایی از سنگ، ماسه و شن‌ان که زیر زمین آب نگه می‌دارن. خیلی‌هاشون خیلی آروم پر می‌شن، طی چند دهه یا خیلی بیشتر. وقتی چاه‌ها بیشتر از چیزی که بارون و رود پس می‌ده برداشت کنن، سطح آب پایین می‌ره: چاه‌ها باید عمیق‌تر بشن، پمپاژ گرون‌تر می‌شه و قنات‌ها و چشمه‌ها خشک می‌شن. تو چند تا دشت ایران، از جمله اطراف تهران، ماهواره‌ها نشون می‌دن خود زمین داره فرو می‌نشینه، چون آبخوان‌ها دارن خالی می‌شن.
یه سال خشک باعث می‌شه آدم‌ها بیشتر پمپاژ کنن، درست وقتی که آبخوان کمترین آب تازه رو می‌گیره. این کسری سال به سال روی هم جمع می‌شه.
حساب پس‌اندازی که می‌شه ازش بیشتر برداشت
بارون و آب رودخونه درآمد سالانه‌تن؛ آبخوان پس‌اندازیه که طی قرن‌ها جمع شده. تو یه سال بد می‌شه از پس‌انداز خرج کرد، ولی اگه هر سال بیشتر از درآمدت خرج کنی، حساب خالی می‌شه. جایی که این تشبیه جواب نمی‌ده: وقتی لایه‌های رسی ریز خشک و فشرده بشن، زمین فرو می‌نشینه و اون لایه‌ها دیگه نمی‌تونن آب نگه دارن. یه بخش از حساب برای همیشه از بین رفته، نه اینکه فقط خالی شده باشه.
خودت رو امتحان کن
هر فشار روی آب بیشتر از طرف اقلیمه یا از طرف نحوه‌ی مصرف آدم‌ها؟
- بیشتر شدن سهم بارون به جای برف تو زمستون
- پمپاژ چاه‌ها سریع‌تر از پر شدن آبخوان با بارون
- تابستون‌های داغ‌تر که آب بیشتری از سدها تبخیر می‌کنن
- کاشتن محصولات پرآب تو یه دشت خشک
- لوله‌های شهری که بخش بزرگی از آب تصفیه‌شده رو هدر می‌دن
- آب شدن برف کوه‌ها چند هفته زودتر
جواب رو ببین
بیشتر اقلیم: بیشتر شدن سهم بارون به جای برف تو زمستون, تابستون‌های داغ‌تر که آب بیشتری از سدها تبخیر می‌کنن, آب شدن برف کوه‌ها چند هفته زودتر
بیشتر مصرف آب: پمپاژ چاه‌ها سریع‌تر از پر شدن آبخوان با بارون, کاشتن محصولات پرآب تو یه دشت خشک, لوله‌های شهری که بخش بزرگی از آب تصفیه‌شده رو هدر می‌دن
چی واقعاً کمک می‌کنه
- تو کل دنیا کشاورزی حدود ۷۰٪ آب شیرینی رو که آدم‌ها برداشت می‌کنن مصرف می‌کنه و تو کشورهای خشک اغلب بیشتر؛ پس بزرگ‌ترین صرفه‌جویی تو اینه که چی کاشته بشه و چطور.
- آبیاری بهتر فقط وقتی آب رو نگه می‌داره که سقفی برای کل برداشت باشه؛ وگرنه آب صرفه‌جویی‌شده خرج زمین‌های بیشتر می‌شه.
- درست کردن نشتی‌ها، استفاده‌ی دوباره از فاضلاب تصفیه‌شده و گذاشتن آبخوان‌ها برای پر شدن تو سال‌های پرآب، همه به عرضه اضافه می‌کنن.
- صرفه‌جویی تو خونه بیشتر از همه تو ساعت‌های اوج مهمه، وقتی سیستم آب شهر تابستون زیر فشاره.
خودت رو امتحان کن
کشاورزهای روستای علی از آبیاری غرقابی به آبیاری قطره‌ای رفتن و برای هر زمین حدود یه‌سوم آب کمتر مصرف می‌کنن. با آبی که صرفه‌جویی شده، زمین‌های تازه کاشتن. سر آبخوان چی میاد؟
- بهتر می‌شه، چون آبیاری قطره‌ای همیشه آب رو نگه می‌داره
- احتمالاً بهتر نمی‌شه: آب اضافه خرج زمین‌های تازه می‌شه
- سریع‌تر پر می‌شه، چون لوله‌های قطره‌ای آب رو می‌فرستن زیر زمین
- در هر حال هیچی عوض نمی‌شه، چون آبیاری ربطی به آب زیرزمینی نداره
جواب رو ببین
احتمالاً بهتر نمی‌شه: آب اضافه خرج زمین‌های تازه می‌شه
درسته. بهره‌وری آب هر زمین رو کم می‌کنه، ولی اگه صرفه‌جویی خرج زمین بیشتر بشه، کل پمپاژ همون می‌مونه یا حتی بیشتر می‌شه. چیزی که از آبخوان محافظت می‌کنه، بهره‌وری همراه با سقف برداشته.
مرور درس
- هوای گرم‌تر آب بیشتری از خاک و سد می‌کشه، و می‌تونه همون آب رو به شکل رگبارهای شدیدتر هم خالی کنه.
- خشکسالی می‌تونه از بارون کمتر بیاد، از تبخیر بیشتر، یا از هر دو.
- گرما ذخیره‌ی برف کوه‌ها رو کم می‌کنه و زودتر آبش می‌کنه، پس آخر تابستون آب کمتری می‌مونه.
- آب زیرزمینی آروم پر می‌شه؛ برداشت بیش‌ازحد سطح آب رو پایین می‌بره و ممکنه زمین رو برای همیشه فرو بنشونه.
- اقلیم فشار اضافه می‌کنه، ولی اینکه آب چطور مصرف بشه، مخصوصاً تو کشاورزی، بخش بزرگی از نتیجه رو تعیین می‌کنه.