کاغذ و ماشین چاپ
رد کاغذ رو از چین تا سمرقند و بغداد و اروپا بگیر، ببین چرا ماشین چاپ گوتنبرگ تو دهه‌ی ۱۴۵۰ گرفت، و یاد بگیر مواد لازم یه تغییر رو از نتیجه‌هاش جدا کنی.
قبلش
هر کتاب دست‌ساز بود
از درس ۲ به بعد، نوشتن از گِل رسیده بود به پاپیروس و بعد به پوست (چرم تراشیده‌ی حیوون). یه کتاب بزرگ می‌تونست پوست یه گله‌ی کامل رو مصرف کنه و یه نسخه‌بردار ماهر چند ماه یا چند سال وقت می‌خواست تا تمومش کنه. مجموعه‌ای با چند صد جلد، یه کتابخونه‌ی بزرگ حساب می‌شد.
رونویسی با دست یه هزینه‌ی دیگه هم داره: هر نسخه غلط‌های تازه اضافه می‌کنه. بعد از ده نسل رونویسی، دو تا نسخه از یه متن می‌تونن تو صدها جا با هم فرق داشته باشن و هیچ خواننده‌ای نمی‌تونه بگه کدوم درسته.
سفر هزارساله‌ی کاغذ به غرب
- چین، تا حدود سال ۱۰۰ میلادی
صنعتگرها کهنه‌پارچه، پوست درخت و تور ماهیگیری کهنه رو تو آب خمیر می‌کنن، یه لایه‌ی نازک از الیاف رو با یه توری بالا می‌کشن و خشکش می‌کنن. نتیجه سبک و صافه و خیلی ارزون‌تر از ابریشم یا پوست.
- آسیای میانه، قرن هشتم
کاغذسازی از راه جاده‌های ابریشم درس ۴ به سمرقند می‌رسه. یه روایت بعدی می‌گه اسیرهای چینی یه جنگ تو سال ۷۵۱ این فن رو یاد دادن؛ مسیر دقیقش هر چی بوده، کاغذ سمرقندی معروف شد.
- بغداد، دهه‌ی ۷۹۰
تو پایتخت عباسی‌ها کارگاه کاغذسازی راه می‌افته. دیوان‌های دولتی می‌رن سراغ کاغذ و یه راسته‌ی کتاب‌فروش‌ها و ورّاق‌ها شکل می‌گیره.
- قاهره، شمال آفریقا، اسپانیا
این فن تو جهان اسلام به غرب می‌ره و حدود قرن دوازدهم به اسپانیا می‌رسه.
- ایتالیا و بقیه، از قرن سیزدهم
کارگاه‌های ایتالیایی چکش آبی بهش اضافه می‌کنن. تا سال ۱۴۰۰ کاغذ تو کل اروپا رایجه و قیمتش کسری از قیمت پوسته.
اولین اثرها
کاغذ ارزون تو بغداد چی کار کرد
با کاغذ، رونویسی یه کتاب خیلی ارزون‌تر درمی‌اومد، پس کتاب‌های خیلی بیشتری رونویسی شد. از حدود سال ۸۰۰ میلادی دانشمندها تو بغداد کتاب‌های یونانی، فارسی و هندی رو به عربی ترجمه کردن و روشون کار کردن. خوارزمی که تو دهه‌ی ۸۲۰ اونجا کار می‌کرد، کتابی نوشت که کلمه‌ی جبر (algebra) از عنوانش اومده، و یه کتاب دیگه که رقم‌های هندی رو توضیح می‌داد. کلمه‌ی الگوریتم هم از اسم خودش ساخته شده.
کتابخونه‌های بغداد، قاهره و قرطبه ده‌ها هزار جلد کتاب داشتن، وقتی بزرگ‌ترین کتابخونه‌های صومعه‌ای تو غرب اروپا چند صد جلد داشتن. فرقشون استعداد نبود. قیمت هر صفحه بود.
خودت رو امتحان کن
حدود سال ۹۰۰ میلادی یه کتاب‌فروش بغدادی از پوست می‌ره سراغ کاغذ و هزینه‌هاش حسابی پایین میاد. تو صد سال بعد کدوم نتیجه محتمل‌تره؟
- کتاب مثل قبل کمیاب می‌مونه، چون به‌هرحال کم کسی سواد داشت
- عنوان‌های بیشتری رونویسی می‌شه، از جمله کتاب‌های تخصصی ریاضی و پزشکی
- دانشمندها دیگه هیچی حفظ نمی‌کنن و علم تو کل منطقه افت می‌کنه
- رونویسی با دست از بین می‌ره، چون کاغذ فقط تو ماشین چاپ به کار میاد
جواب رو ببین
عنوان‌های بیشتری رونویسی می‌شه، از جمله کتاب‌های تخصصی ریاضی و پزشکی
آره. وقتی هزینه‌ی یه نسخه پایین میاد، رونویسی کتابی که فقط چند صد تا خواننده‌ی احتمالی داره هم به‌صرفه می‌شه. دانش تخصصی همین‌جوری روی هم جمع می‌شه.
چی عوض شد
صنعت چاپ با حروف متحرک (Movable Type Printing Press)
چاپ رو گوتنبرگ اختراع نکرد. تو چین از قرن هشتم صفحه‌های کامل رو با قالب چوبی کنده‌کاری‌شده چاپ می‌کردن؛ قدیمی‌ترین کتاب چاپی تاریخ‌داری که داریم یه متن بودایی از سال ۸۶۸ه. یه صنعتگر چینی تو دهه‌ی ۱۰۴۰ حروف متحرک رو از گِل پخته ساخت و چاپگرهای کره‌ای تا قرن چهاردهم حروف فلزی می‌ریختن. کاری که یوهانس گوتنبرگ حدود ۱۴۵۰ تو شهر ماینتس کرد این بود که چند تا چیز رو تو یه سیستم سریع و شدنی کنار هم گذاشت: حروف فلزی که تو یه قالب چندبارمصرف ریخته می‌شد، مرکّب روغنی، پرسی که از شراب‌سازی گرفته بود، و کاغذ ارزون.
انجیل معروفش وسط‌های دهه‌ی ۱۴۵۰ تموم شد. تو پنجاه سال، چند صد تا شهر اروپا چاپخونه داشتن و میلیون‌ها کتاب چاپی دست‌به‌دست می‌شد.
خودت رو امتحان کن
- چین، دهه‌ی ۱۰۴۰: حروف متحرک اختراع می‌شه. خط چند هزار تا نویسه‌ی مختلف داره و قالب چوبی هم از قبل خوب کار می‌کنه. حروف متحرک یه روش فرعی می‌مونه.
- آلمان، دهه‌ی ۱۴۵۰: حروف متحرک معرفی می‌شه. الفبا بیست‌وچند تا حرف داره، کاغذ ارزونه و شهرهای رقیب سر این کاسبی با هم مسابقه دارن. تو پنجاه سال کل یه قاره رو می‌گیره.
چی بهتر از همه این دو تا نتیجه‌ی متفاوت رو توضیح می‌ده؟
- اروپایی‌ها از چینی‌ها مخترع‌تر بودن
- اختراع وقتی پخش می‌شه که با شرایط محلی جور باشه؛ اول بودن کافی نیست
- حروف متحرک تو چین مخفی نگه داشته شد
جواب رو ببین
اختراع وقتی پخش می‌شه که با شرایط محلی جور باشه؛ اول بودن کافی نیست
درسته. مرتب کردن بیست‌وچند تا حرف سریعه؛ مرتب کردن چند هزار نویسه نه، پس تو چین قالب چوبی انتخاب منطقی‌تر موند. همیشه اختراع رو از رواج پیدا کردن جدا کن.
یه نسخه‌بردار ماهر
۱ انجیل کامل ≈ ۲ تا ۳ سال
کارگاه گوتنبرگ
حدود ۱۸۰ انجیل ≈ ۳ سالتقریباً ۱۸۰ نسخه تو همون زمانی که یه نسخه‌بردار برای یکی لازم داشت، و همه‌ی نسخه‌ها عین هم.نیمه‌ی دوم این جمله همون‌قدر مهمه که نیمه‌ی اول. نسخه‌های عین هم یعنی یه دانشمند تو کراکوف و یکی تو پاریس می‌تونن به همون صفحه، همون شکل و همون جدول عدد اشاره کنن، و یه چاپ اصلاح‌شده یه غلط رو برای همه یه‌جا درست می‌کنه.
بعدش چی شد
- دین. سال ۱۵۱۷ انتقادهای مارتین لوتر از کلیسا تو چند هفته تو کل آلمان چاپ و تجدید چاپ شد. جزوه‌های کوتاه و ارزون به آلمانی کوچه‌بازار به آدم‌هایی رسید که هیچ موعظه‌ای بهشون نمی‌رسید.
- زبان. چاپگرها برای فروش تو یه منطقه‌ی بزرگ یه املای واحد لازم داشتن؛ این شد که شکل چاپی آلمانی، انگلیسی، فرانسوی و ایتالیایی کم‌کم تبدیل شد به استاندارد ملی.
- دانش. نقشه، طرح کالبدشناسی و جدول ستاره‌ها رو می‌شد دقیق تکثیر کرد و چاپ به چاپ بهترش کرد. درس ۷ روی همین سواره.
- خود خوندن. با بیشتر شدن خوندنی و پایین اومدن قیمت، سواد کم‌کم دیگه یه مهارت تخصصی نبود.
اطلاعات ارزون شمشیر دولبه‌ست
چی داد
صداهای بیشتر، پخش سریع‌تر کشف‌ها، غلط رونویسی کمتر، کتابی که دست مردم عادی شهر هم بهش می‌رسید، و حاکم و کلیسایی که دیگه انحصار «چی خونده بشه» دستشون نبود.
چه هزینه‌ای داشت
شایعه‌ی چاپی، جعلیات و دستورنامه‌ی شکار جادوگر همون‌قدر خوب فروش می‌رفت که علم. دودستگی مذهبی خوراک بیشتر از یه قرن جنگ تو اروپا شد. حکومت‌ها با مجوز چاپ و فهرست کتاب‌های ممنوع جواب دادن. نسخه‌بردارها نونشون آجر شد.
خودت رو امتحان کن
قبل از ۱۴۵۰ آماده بود و جزو مواد لازم بود، یا نتیجه‌ی ماشین چاپه؟
- کاغذ ارزون که از راه جهان اسلام رسیده بود
- املای یکسان تو کل یه کشور
- زرگرهایی که تو ریختن قطعه‌های ریز فلزی استاد بودن
- فهرست رسمی کتاب‌های ممنوع
- دانشگاه‌ها و تاجرهایی که تشنه‌ی کتاب بیشتر بودن
- جزوه‌های اصلاح دینی که تو هر شهر آلمان خونده می‌شد
جواب رو ببین
مواد لازم: کاغذ ارزون که از راه جهان اسلام رسیده بود, زرگرهایی که تو ریختن قطعه‌های ریز فلزی استاد بودن, دانشگاه‌ها و تاجرهایی که تشنه‌ی کتاب بیشتر بودن
نتیجه: املای یکسان تو کل یه کشور, فهرست رسمی کتاب‌های ممنوع, جزوه‌های اصلاح دینی که تو هر شهر آلمان خونده می‌شد
خودت رو امتحان کن
حامد می‌گه: «ماشین چاپ باعث اصلاح دینی شد. چاپ نبود، لوتر هم نبود.» کدوم تصحیح از همه دقیق‌تره؟
- انتقاد از کلیسا قدیمی‌تر بود؛ چاپ گذاشت اون‌قدر سریع پخش بشه که نشه جلوش رو گرفت
- چاپ هیچ نقشی نداشت؛ دین فقط به دلیل‌های دینی عوض می‌شه
- لوتر خودش اولین ماشین چاپ رو ساخت تا فکرهاش رو پخش کنه
- اول اصلاح دینی اتفاق افتاد و تقاضایی ساخت که به اختراع چاپ رسید
جواب رو ببین
انتقاد از کلیسا قدیمی‌تر بود؛ چاپ گذاشت اون‌قدر سریع پخش بشه که نشه جلوش رو گرفت
دقیقاً. هم اون نارضایتی‌ها علت لازم بودن، هم وسیله‌ی پخش کردنشون. هیچ‌کدوم تنها کافی نیست؛ «چند علتی» تو عمل یعنی همین.
مرور درس
- کاغذ که تو چین اختراع شد، از راه سمرقند و بغداد به غرب رفت، کتاب رو خیلی ارزون‌تر کرد و قبل از رسیدن به اروپا، خوراک یه دوره‌ی درخشان علمی تو جهان اسلام شد.
- چاپ و حروف متحرک اختراع شرق آسیا بودن؛ سیستم گوتنبرگ تو دهه‌ی ۱۴۵۰ گرفت چون با الفبا، کاغذ و بازار اروپا جور بود.
- نسخه‌های ارزون و عین هم، دین و زبان و علم رو عوض کردن؛ شایعه هم پخش کردن، خوراک جنگ شدن و سانسور رو هم به دنبال آوردن.
- اختراع رو از رواج، و مواد لازم رو از نتیجه جدا کن؛ فناوری علت‌هایی رو که از قبل هستن تقویت می‌کنه.