نور، حسگر و نوردهی (Exposure)
عکس یعنی ثبت اینکه به هر نقطه‌ی ریز حسگر چقدر نور رسیده. یاد می‌گیری نوردهی یعنی چی، چرا یه عکس زیادی تیره یا سوخته درمیاد، و هیستوگرام رو چطور بخونی.
عکس چی رو ثبت می‌کنه
یه شبکه از نورگیرهای خیلی ریز
نور صحنه از لنز رد می‌شه و می‌افته روی حسگر (sensor)، یه شبکه از میلیون‌ها نقطه‌ی ریز حساس به نور که بهشون می‌گن فوتوسایت (photosite). دوربین یه گوشی «12 MP» حدود ۱۲ میلیون تا از این نقطه‌ها داره. توی لحظه‌ای که عکس گرفته می‌شه، هر نقطه نور جمع می‌کنه و تبدیلش می‌کنه به یه عدد روشنایی. همه‌ی این عددها رو کنار هم بذاری، می‌شه عکس. فیلم هم همین کار رو می‌کرد، فقط با شیمی به‌جای الکترونیک.
یه پیرهن سفید زیر آفتاب کلی نور به نقطه‌هایی که روش افتادن می‌فرسته، پس اون نقطه‌ها عددهای بالا ثبت می‌کنن. درگاه تاریک پشتش خیلی کم نور می‌فرسته، پس نقطه‌هاش عددهای پایین ثبت می‌کنن.
نوردهی (Exposure)
اینکه حسگر برای یه عکس چقدر نور جمع می‌کنه. اگه کم باشه، عکس کم‌نور (underexposed) می‌شه: تیره و کدر، و جزئیات سایه‌ها از دست می‌ره. اگه زیاد باشه، پرنور (overexposed) می‌شه: قسمت‌های روشن سفید سفید می‌شن و هیچی توشون نمی‌مونه؛ عکاس‌ها به این می‌گن سوخته (blown out) یا بریده‌شده (clipped).
صورتی که نور پنجره روشنش کرده، با نوردهی درست، هم بافت پوست روی گونه‌ی روشن رو نشون می‌ده هم جزئیات موی تیره رو. پرنورش کنی، گونه می‌شه یه لکه‌ی سفید صاف.
سطل‌ها زیر بارون
هر نقطه‌ی حسگر رو مثل یه سطل تصور کن که زیر بارون گذاشتی. یه نم‌نم کوتاه بیشتر سطل‌ها رو تقریباً خالی می‌ذاره: یه عکس تیره. یه بارون درست‌وحسابی هر کدوم رو تا یه حدی پر می‌کنه: یه عکس با تیره‌ها و روشن‌ها. یه رگبار شدید بعضی‌ها رو لبالب می‌کنه و سرریز می‌شن، و اون‌ها سفید خالص می‌شن. آبی که ریخته دیگه رفته؛ بعداً نمی‌تونی برش گردونی. نکته‌ی اصلی همینه: قسمت‌های سوخته رو نمی‌شه توی ویرایش برگردوند، ولی سایه‌های تیره رو معمولاً می‌شه یه کم روشن کرد، به قیمت یه کم دونه‌دونه شدن. هر وقت شک داشتی، هوای قسمت‌های روشن رو داشته باش.
خودت رو امتحان کن
توی عکسی که سارا از لباس عروس سفید خواهرش گرفته، لباس یه شکل سفید صافه و هیچ اثری از تور و دانتلش پیدا نیست. چی شده؟
- لباس کم‌نور بوده و اگه توی یه اپ ویرایش روشنش کنه، دانتل‌ها برمی‌گردن
- لباس پرنور شده: اون نقطه‌ها رسیدن به سفید خالص، پس جزئیات دانتل دیگه برنمی‌گرده
- لنز گوشی کثیف بوده، که همیشه چیزهای سفید رو صاف و بی‌جزئیات می‌کنه
- پارچه‌ی سفید هیچ‌وقت توی عکس جزئیات نشون نمی‌ده، تنظیمات هر چی باشه
جواب رو ببین
لباس پرنور شده: اون نقطه‌ها رسیدن به سفید خالص، پس جزئیات دانتل دیگه برنمی‌گرده
درسته. نور زیادی به نقطه‌های زیر لباس رسیده، تا لب پر شدن و سفید خالص ثبت کردن. مثل سطلی که سرریز شده، جزئیاتی که از دست رفته اصلاً توی فایل نیست که بشه برش گردوند.
قدم‌به‌قدم ببین
نور از لنز رد می‌شه و به یه حسگر خالی می‌رسه نور صحنه از سمت چپ میاد، از لنز رد می‌شه و به سمت حسگر می‌ره، که اینجا به شکل شش تا چاهک کشیده شده. هر چاهک نماینده‌ی یکی از میلیون‌ها نقطه‌ی ریزیه که نور جمع می‌کنن. هنوز هیچ نوری جمع نشده، پس هر شش تا خالی‌ان.
−2 EV: نور خیلی کم دو استاپ نور کمتر از یه نوردهی خوب، یعنی یه‌چهارمش. چاهک‌ها فقط حدود ۲۰ تا ۳۵ درصد پر می‌شن، پس کل عکس تیره درمیاد. هیستوگرامی که زیرش ظاهر شده به لبه‌ی چپش، یعنی سمت تیره، چسبیده.
0 EV: یه نوردهی خوب با مقدار درست نور، چاهک‌ها تا سطح‌های مختلفی پر می‌شن، از حدود ۴۰ تا ۸۵ درصد، درست مثل یه صحنه‌ی واقعی که قسمت‌های تیره‌تر و روشن‌تر داره. هیستوگرام توی وسط پخش شده و هیچ چاهکی سرریز نکرده، پس همه‌ی نقطه‌ها جزئیاتشون رو نگه داشتن.
+2 EV: روشن‌ترین چاهک‌ها سرریز می‌کنن دو استاپ نور بیشتر از یه نوردهی خوب، یعنی چهار برابر. بیشتر چاهک‌ها حالا حدود ۷۰ تا ۹۵ درصد پرن، ولی دو تا از روشن‌ترین‌ها سرریز کردن و سفید خالص شدن، و هیستوگرام روی لبه‌ی راستش یه قله‌ی بلند با برچسب CLIP ساخته. چیزی که سرریز کرده دیگه رفته و با ویرایش هم برنمی‌گرده.
خودت رو امتحان کن
توی قاب +2 EV، قله‌ی CLIP روی لبه‌ی راست هیستوگرام یعنی پیکسل‌هایی که سفید خالص ثبت کردن و جزئیاتشون رو از دست دادن.
جواب رو ببین
درست
درسته. لبه‌ی راست هیستوگرام روشن‌ترین مقدار ممکنه. یه قله‌ی بلند که بهش چسبیده یعنی کلی پیکسل به این سقف خوردن، مثل اون دو تا چاهک سرریزشده، و هر جزئیاتی که اونجا بوده رفته.
واحد اندازه‌گیری
عکاس‌ها نور رو با استاپ می‌شمرن
یه استاپ (stop) یعنی دو برابر یا نصف شدن نور. «یه استاپ روشن‌تر» یعنی دو برابر نور، دو استاپ یعنی چهار برابر، سه استاپ هشت برابر. هر کنترلی که روشنایی رو عوض می‌کنه با استاپ علامت خورده، پس با این واحد می‌تونی مستقیم با هم مقایسه‌شون کنی. سه چیز نوردهی رو تعیین می‌کنن: دهانه‌ی لنز چقدر بازه (دیافراگم، درس ۲)، چقدر باز می‌مونه (سرعت شاتر، درس ۳) و سیگنال چقدر تقویت می‌شه (ISO، درس ۴). قدم‌های EV روی اسلایدر نوردهی گوشی یا دوربین هم همون استاپ هستن.
+1 EV روی اسلایدر گوشیت یعنی دو برابر نور می‌خوای. −2 EV یعنی یه‌چهارمش، دقیقاً همون قاب تیره‌ای که همین الان دیدی.
خودت رو امتحان کن
دوربین رضا بهش می‌گه عکس بعدی «یه استاپ نور بیشتر» از قبلی می‌گیره. یعنی چی؟
- حدود ۱۰ درصد نور بیشتر
- یه واحد بیشتر روی یه مقیاس ۱ تا ۱۰۰
- نصف نور
- دو برابر نور
جواب رو ببین
دو برابر نور
درسته. استاپ یعنی دو برابر شدن. یه استاپ بیشتر یعنی دو برابر نور، دو استاپ بیشتر چهار برابر.
چرا برف خاکستری درمیاد
نورسنج دنبال حد وسطه
گوشی یا دوربینت نور رو اندازه می‌گیره و نوردهی‌ای انتخاب می‌کنه که صحنه به‌طور میانگین خاکستری متوسط دربیاد. این برای بیشتر صحنه‌ها که ترکیبی از تیره و روشن دارن جواب می‌ده. ولی برای صحنه‌هایی که بیشترشون روشن یا بیشترشون تیره‌ان خراب می‌شه: برف و ماسه‌ی سفید خاکستری کدر درمیان، و یه گربه‌ی سیاه توی یه اتاق کم‌نور هم خاکستری رنگ‌پریده درمیاد. راه حلش جبران نوردهی (exposure compensation) ـه: حدود +1 تا +2 EV برای برف یا یه ساحل پرنور، و حدود −1 EV برای یه صحنه‌ی تیره که می‌خوای تیره بمونه.
مینا از یه پارک برفی عکس می‌گیره و شبیه برف‌آب کثیف می‌شه. اسلایدر رو تا حدود +1.5 EV می‌کشه بالا و برف دوباره سفید می‌شه، با بافتش.
خودت نوردهی رو تنظیم کن
- گوشی: روی سوژه بزن
روی صورت یا چیزی که مهمه بزن. بیشتر گوشی‌ها هم فوکوس و هم نوردهی رو از همون نقطه تنظیم می‌کنن.
- گوشی: آیکون خورشید رو بکش
یه خورشید کوچیک یا اسلایدر کنار کادر فوکوس پیدا می‌شه. بکشش بالا تا روشن‌تر شه، پایین تا تیره‌تر. این‌ها همون قدم‌های EV هستن.
- گوشی: نگه دار تا قفل شه
انگشتت رو روی سوژه نگه دار تا AE/AF LOCK یا یه آیکون قفل ببینی. حالا اگه کادر رو جابه‌جا کنی، نوردهی عوض نمی‌شه.
- دوربین: از کنترل ± استفاده کن
دکمه یا چرخ جبران نوردهی که علامت ± داره، توی هر حالت خودکار یا نیمه‌خودکار همون کار اسلایدر گوشی رو می‌کنه.
- قسمت‌های روشن رو چک کن
به آسمون، یه پیرهن سفید یا یه چراغ نگاه کن. اگه شدن شکل‌های سفید صاف، نوردهی رو یه کم بیار پایین.
خودت رو امتحان کن
نیما روی حالت خودکار از یه دشت برفی عکس می‌گیره و برف خاکستری کدر درمیاد. بهترین راه درست کردنش چیه؟
- جبران نوردهی بده، حدود +1 تا +2 EV، چون نورسنج دنبال خاکستری متوسط بوده
- نوردهی رو بیاره پایین تا حدود −2 EV که برف نسوزه
- قبل از عکس گرفتن، روشنایی صفحه‌ی گوشی رو زیاد کنه
- هیچی؛ برف همیشه خاکستری عکس می‌شه
جواب رو ببین
جبران نوردهی بده، حدود +1 تا +2 EV، چون نورسنج دنبال خاکستری متوسط بوده
درسته. نورسنج سعی کرده صحنه‌ی روشن رو حد وسط کنه، یعنی خاکستری. اینکه بهش بگی حدود ۱ تا ۲ استاپ روشن‌تر بگیره، برف رو برمی‌گردونه همون‌جایی که باید باشه، نزدیک سفید.
نمودار رو بخون، نه صفحه رو
هیستوگرام (Histogram)
هیستوگرام یه نموداره که نشون می‌ده چند تا پیکسل هر مقدار روشنایی رو دارن: تیره‌ترین سمت چپ، روشن‌ترین سمت راست. اگه به لبه‌ی چپ چسبیده باشه یعنی کم‌نور؛ اگه روی لبه‌ی راست تلنبار شده باشه یعنی قسمت‌های روشن سوختن. یه شکل درست واحد وجود نداره: یه خیابون توی شب باید سمت چپ باشه، یه دشت برفی سمت راست. خیلی از گوشی‌ها توی حالت Pro یا Manual نشونش می‌دن، و دوربین‌ها توی نمایش زنده یا بازبینی عکس. از صفحه‌ی گوشیت صادق‌تره، که توی اتاق تاریک زیادی روشن و زیر آفتاب زیادی تیره به نظر میاد.
عکسی که سر یه شام آخر شب روی صفحه خوب به نظر می‌رسید، صبح روی لپ‌تاپ ممکنه خیلی تیره‌تر دربیاد. هیستوگرام نشون می‌داد که حسابی به سمت چپ خم شده.
خودت رو امتحان کن
- سارا از یه خیابون آروم توی شب عکس می‌گیره که چند تا چراغ روشنش کردن. هیستوگرامش سمت چپ تلنبار شده و یه برآمدگی کوچیک سمت راست برای چراغ‌ها داره، و عکس دقیقاً همون حسی رو داره که صحنه داشت.
- سارا سر ناهار روی یه تراس آفتابی از صورت دوستش عکس می‌گیره. هیستوگرام این یکی هم سمت چپ تلنبار شده و سمت راست تقریباً هیچی نداره، و صورت کدر درومده.
هر دو هیستوگرام به سمت چپ خم شدن. چرا فقط یکیشون مشکل داره؟
- هیستوگرام فقط توی شب کار می‌کنه
- هیستوگرام خم‌شده به چپ وقتی صحنه واقعاً تیره‌ست اشکالی نداره؛ توی یه صحنه‌ی روشن روز یعنی عکس کم‌نوره
- عکس دوم نور زیادی داره
- هیستوگرام اول اشتباهه چون عکس شب باید وسط باشه
جواب رو ببین
هیستوگرام خم‌شده به چپ وقتی صحنه واقعاً تیره‌ست اشکالی نداره؛ توی یه صحنه‌ی روشن روز یعنی عکس کم‌نوره
دقیقاً. یه شکل درست واحد برای هیستوگرام نیست. با صحنه مقایسه‌ش کن: خیابون تاریک باید به چپ خم بشه، ناهار آفتابی نه. عکس دوم نور بیشتری لازم داره، مثلاً +1 EV.
مرور درس
- حسگر یه شبکه از میلیون‌ها نقطه‌ی ریزه؛ هر کدوم ثبت می‌کنه چقدر نور بهش رسیده.
- نوردهی یعنی حسگر چقدر نور جمع می‌کنه: کمش تیره و کدره، زیادش قسمت‌های روشن رو سفید خالص می‌کنه.
- قسمت‌های سوخته برنمی‌گردن؛ سایه‌های تیره رو معمولاً می‌شه یه کم روشن کرد. اگه شک داری، هوای قسمت‌های روشن رو داشته باش.
- یه استاپ یعنی دو برابر یا نصف شدن نور، و قدم‌های EV همون استاپ هستن.
- نورسنج دنبال خاکستری متوسطه، پس برای برف حدود +1 تا +2 EV اضافه کن و برای صحنه‌ی تیره‌ای که می‌خوای تیره بمونه حدود −1 EV.
- به هیستوگرام بیشتر از صفحه اعتماد کن، و شکلش رو با صحنه بسنج.