پروتئین (Protein)
میبینی پروتئین چی کار میکنه، یه بزرگسال حدوداً چقدر لازم داره و چطور از غذاهای حیوانی و گیاهی به اندازه بگیریش.
مصالح ساختمونی
پروتئین چی کار میکنه
پروتئین بدنت رو میسازه و تعمیر میکنه: عضله، پوست، مو، آنزیمهایی که هضم رو پیش میبرن، بعضی هورمونها و آنتیبادیهایی که با عفونت میجنگن. هر پروتئین یه زنجیرهی بلند از واحدهای کوچیکتریه به اسم آمینواسید (Amino Acid). پروتئینهای بدن آدم از ۲۰ تا آمینواسید ساخته میشن و بدنت اونها رو با ترتیبهای مختلف به هم وصل میکنه، مثل حروفی که کلمههای مختلف میسازن.
وقتی عدس یا تخممرغ میخوری، بدنت پروتئینش رو دوباره به آمینواسید تجزیه میکنه و بعد باهاشون پروتئینهای خودش رو میسازه.
آمینواسید ضروری (Essential Amino Acid)
یکی از ۹ آمینواسیدی که بدنت خودش نمیتونه بسازه، پس باید از غذا برسه. ۱۱ تای دیگه رو میتونه از چیزهایی که داره درست کنه. «ضروری» اینجا یعنی ضروری توی غذات، نه اینکه داخل بدن مهمتر باشه.
تخممرغ، شیر، ماهی و گوشت هر ۹ تا رو به مقدار کافی دارن. بیشتر غذاهای گیاهی تنهایی یکی دو تاش رو کم دارن، برای همینه که تنوع مهمه.
خودت رو امتحان کن
چی یه آمینواسید رو «ضروری» میکنه؟
- فقط توی گوشت پیدا میشه
- بدن نمیتونه بسازدش، پس باید از غذا برسه
- بدن بیشتر از بقیه بهش نیاز داره
- باید از مکمل گرفته بشه
جواب رو ببین
بدن نمیتونه بسازدش، پس باید از غذا برسه
درسته. ۹ تا آمینواسید رو بدن نمیتونه بسازه، پس غذا باید برسونهشون. کلی غذای گیاهی و حیوانی اینها رو دارن.
مرجع رایج برای بزرگسالهای سالم:
حدود ۰٫۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلو وزن، در روز
رضا ۷۰ کیلوئه
۷۰ × ۰٫۸ = ۵۶حدود ۵۶ گرم پروتئین در روز.سازمان جهانی بهداشت (WHO) و فائو (FAO) یه عدد خیلی نزدیک میدن (حدود ۰٫۸۳ گرم به ازای هر کیلو). تو بارداری و شیردهی نیاز بیشتر میشه، سالمندها ممکنه با یه کم بیشتر بهتر باشن و آدمای خیلی پرتحرک هم یه کم بیشتر لازم دارن. این یه راهنماست، نه خطی که باید گرم به گرم بهش برسی.
خودت رو امتحان کن
لیلا یه بزرگسال سالمه و ۶۰ کیلو وزن داره. با حساب حدود ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلو، روزی حدوداً چقدر پروتئین لازم داره؟
- حدود ۸ گرم
- حدود ۴۸ گرم
- حدود ۱۲۰ گرم
- حدود ۶۰۰ گرم
جواب رو ببین
حدود ۴۸ گرم
آره. ۶۰ × ۰٫۸ = ۴۸، پس روزی حدود ۴۸ گرم.
غذاهای روزمره حدوداً چقدر پروتئین دارن
| غذا | پروتئین (حدوداً) |
|---|---|
| ۱ تخممرغ | ۶ گرم |
| ۲۰۰ گرم ماست ساده | ۷ تا ۱۰ گرم |
| ۳۰ گرم آجیل (یه مشت کوچیک) | ۵ تا ۷ گرم |
| ۱۰۰ گرم عدس پخته | ۹ گرم |
| ۱۰۰ گرم نخود پخته | ۸ تا ۹ گرم |
| ۱۰۰ گرم مرغ پخته | ۲۵ تا ۳۰ گرم |
یه تخممرغ سر صبحونه، یه کاسه ماست، یه خورش عدس و یه تیکه مرغ سر شام، خودش خیلی بیشتر از ۵۰ گرم میشه.
پروتئین حیوانی و گیاهی
غذاهای حیوانی
گوشت، ماهی، تخممرغ، شیر، ماست، پنیر. هر کدوم هر ۹ آمینواسید ضروری رو به مقدار کافی دارن. بعضیهاشون مثل ماهی و تخممرغ انتخاب راحتیان؛ بعضی دیگه مثل گوشتهای فرآوریشده دردسر هم همراهشونه.
غذاهای گیاهی
عدس، لوبیا، نخود، غلات، آجیل و دونهها. بیشترشون یکی از آمینواسیدهای ضروری رو کم دارن، ولی نه همه همون یکی رو، پس تنوع توی روز جای خالیها رو پر میکنه. سویا خودش کامله. فیبر هم همراهشون میاد.
دو تا پازل نیمهکاره، یه پازل کامل
غلات معمولاً یه آمینواسید (لیزین) رو کم دارن که حبوبات کلی ازش دارن، و حبوبات هم یه کم از چندتای دیگه کم دارن که غلات میرسونن. هر کدوم تنهایی یه پازله که چندتا تیکهش گم شده. کنار هم، جای خالیها پر میشه. برای همینه که اینهمه غذای سنتی این دوتا رو با هم دارن: عدسپلو، نون و حمص، لوبیاپلو. لازم هم نیست حتماً تو یه وعده باشن؛ توی کل روز کافیه.
خودت رو امتحان کن
کدوم یکی از این غذاها یه غله رو با یه حبوب جفت کرده، طوری که دو پروتئین گیاهی جای خالی همدیگه رو پر کنن؟
- برنج سفید خالی
- عدسپلو
- نون و کره
- سالاد میوه
جواب رو ببین
عدسپلو
درسته. برنج غلهست و عدس حبوب. کنار هم، مثل عدسپلو، آمینواسیدهایی رو که هر کدوم کم دارن پر میکنن.
به کدوم غذاهای پروتئینی تکیه کنی
- سازمان جهانی بهداشت و راهنماهای غذایی کشورها حبوبات، ماهی، مرغ، تخممرغ و آجیل رو ترجیح میدن.
- پیشنهاد میکنن گوشت قرمز و مخصوصاً گوشت فرآوریشده رو کم کنی: سوسیس، کالباس، ژامبون و هاتداگ.
- گوشت فرآوریشده با خطر بالاتر سرطان روده ارتباط داره، برای همینه که بیشتر از همه باید کمش کرد.
- سعی کن توی هر وعده یه غذای پروتئینی باشه، نه اینکه همهش رو یهجا بخوری: کمک میکنه سیر بمونی.
خودت رو امتحان کن
این غذاهای پروتئینی رو بر اساس توصیهی راهنماهای معتبر دستهبندی کن.
- یه کاسه سوپ عدس
- سوسیس
- ماهی کبابی
- کالباس برشخورده توی ساندویچ
- دو تا تخممرغ آبپز
- سالامی
- یه مشت گردوی بینمک
جواب رو ببین
به اینها تکیه کن: یه کاسه سوپ عدس, ماهی کبابی, دو تا تخممرغ آبپز, یه مشت گردوی بینمک
اینها رو بیشتر از همه کم کن: سوسیس, کالباس برشخورده توی ساندویچ, سالامی
خودت رو امتحان کن
خوردن پروتئین اضافه، بهتنهایی، عضلهی اضافه میسازه.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. عضله در جواب تمرین رشد میکنه، مثل وزنه زدن، بار بردن یا بالا رفتن، به شرطی که پروتئین و انرژی کافی هم برسه. پروتئین بیشتر از نیازت بدون اون تمرین فقط بهعنوان انرژی مصرف یا ذخیره میشه. مصرف خیلی زیاد برای کسایی که بیماری کلیه دارن توصیه نمیشه.
مرور درس
- پروتئین بدن رو میسازه و تعمیر میکنه. از ۲۰ آمینواسید ساخته شده که ۹ تاش ضروریان: باید از غذا برسن.
- مرجع رایج برای بزرگسال سالم حدود ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلو در روزه: برای کسی که ۷۰ کیلوئه حدود ۵۶ گرم.
- بیشتر آدمایی که غذای کافی دارن همین الانش هم به اندازه میگیرن؛ پودر پروتئین بهندرت لازمه.
- غذاهای حیوانی هر ۹ آمینواسید ضروری رو دارن؛ غذاهای گیاهی وقتی متنوع بخوری کموکسر همدیگه رو پر میکنن، مثل عدسپلو.
- به حبوبات، ماهی، مرغ، تخممرغ و آجیل تکیه کن و گوشت فرآوریشده رو از همه بیشتر کم کن.